অভিলাষী গগনযান মিছনৰ সৈতে জড়িত কোনো বিজ্ঞানী বা অভিযন্তাই এতিয়াৰে পৰা সহজে পদত্যাগ কৰিব নোৱাৰিব নাইবা আগতীয়া অৱসৰো ল’ব নোৱাৰিব

ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)ৰ পৰা ধাৰাবাহিকভাৱে অভিজ্ঞ বিজ্ঞানী আৰু অভিযন্তাসকল আঁতৰি যোৱাৰ খবৰে উদ্বেগৰ সৃষ্টি কৰিছে । ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভাৰত চৰকাৰৰ মহাকাশ বিভাগে যোৱা ১৪ জুলাইত জাৰি কৰিছে এক জৰুৰী নিৰ্দেশনা ।

এই নতুন নিৰ্দেশনা অনুসৰি, দেশৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ তথা অভিলাষী ‘গগনযান‘ (Gaganayaan) মিছনৰ সৈতে জড়িত কোনো বিজ্ঞানী বা অভিযন্তাই এতিয়াৰে পৰা সহজে পদত্যাগ কৰিব নোৱাৰিব নাইবা আগতীয়া অৱসৰো ল’ব নোৱাৰিব ।

কি আছে চৰকাৰৰ নতুন নিৰ্দেশনাত?

চৰকাৰে দেশৰ সকলো ইছৰো কেন্দ্ৰক কঠোৰভাৱে নিৰ্দেশ দিছে যে গগনযান আৰু অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰকল্পৰ সৈতে জড়িত বিজ্ঞানীসকলৰ পদত্যাগ বা অৱসৰৰ কোনো আবেদন কেন্দ্ৰসমূহে পোনে পোনে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰিব । এনে প্ৰতিটো আবেদন পোনপটীয়াকৈ দিল্লীস্থিত ‘মহাকাশ বিভাগ’ (Department of Space)লৈ প্ৰেৰণ কৰিব লাগিব আৰু তাৰ পৰাই ইয়াৰ চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত লোৱা হ’ব । চৰকাৰে নিজেই স্বীকাৰ কৰিছে যে এনে অৱসৰ আৰু পদত্যাগৰ আবেদন বৃদ্ধি পোৱাৰ বাবেই দেশৰ বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ অভিযান এতিয়া স্থবিৰ হোৱাৰ দিশে গতি কৰিছে ।

কিন্তু কিয় ইছৰো এৰিব বিচাৰিছে বিজ্ঞানীসকলে?

এসময়ত ইছৰো আছিল দেশৰ আটাইতকৈ মেধাৱী যুৱ প্ৰজন্মৰ বাবে এক সপোনৰ প্ৰতিষ্ঠান । কিন্তু বৰ্তমান সময়ত ইছৰোৰ পৰা বহু অভিজ্ঞ তথা যুৱ বিজ্ঞানীয়ে বাহিৰৰ পথ বাছি লৈছে । ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ হৈছে:

আকৰ্ষণীয় পেকেজ: ব্যক্তিগত মহাকাশ কোম্পানীবোৰে বিজ্ঞানীসকলক বহুগুণে অধিক দৰমহা আৰু উন্নত সুযোগ দিছে ।

কৰ্ম-সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তন: ইছৰোৰ ভিতৰচ’ৰাত এতিয়া আমোলাতন্ত্ৰ বৃদ্ধি পোৱাৰ অভিযোগ উত্থাপন হৈছে । সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত পলম হোৱা আৰু কঠোৰ নিয়মৰ বাবে বিজ্ঞানীসকলে কাম কৰাৰ স্বাধীনতা হেৰুৱাই পেলাইছে ।

কৰ্ম-জীৱনৰ ভাৰসাম্য: অত্যধিক কৰ্মচাপৰ বিপৰীতে উন্নত পৰিৱেশ আৰু সঠিক পদোন্নতিৰ অভাৱে যুৱ প্ৰজন্মক হতাশ কৰি তুলিছে ।

গগনযান মিছনলৈ সংকট!

ভাৰতৰ প্ৰথমটো মানৱবাহী মহাকাশ অভিযান ‘গগনযান’ অতি জটিল প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল । এই অভিযানৰ সৈতে জড়িত বিজ্ঞানী আৰু বিশেষজ্ঞসকল যদি মাজপথতে আঁতৰি যায়, তেন্তে সমগ্ৰ মিছনটোৱেই এক গভীৰ অনিশ্চয়তাৰ দিশে গতি কৰিব ।

বিশেষজ্ঞৰ মত: “চৰকাৰে লোৱা এই বাধা-নিষেধৰ সিদ্ধান্তটো কেৱল এক সাময়িক উপশমহহে । জোৰ-জুলুমকৈ বিজ্ঞানীসকলক ধৰি ৰাখি কেতিয়াও দীৰ্ঘম্যাদী সমাধান সম্ভৱ নহয় ।”

লগতে পঢ়ক : আঠ মাহৰ বাবে মহাকাশলৈ ৰাওনা অনিল মেনন; মানৱ শৰীৰত মাইক্ৰ’গ্ৰেভিটিক লৈ কৰিব অধ্যয়ন

বিজ্ঞানীসকলে চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুৰ ওচৰত থকা কিছুমান গভীৰ ক্ৰেটাৰৰ তলত পানীৰ বৰফ থকাৰ শক্তিশালী সংকেত লাভ কৰিছে

ভাৰতৰ চন্দ্ৰ অভিযান চন্দ্ৰযান-২ এ চন্দ্ৰক লৈ এক ডাঙৰ বৈজ্ঞানিক আৱিষ্কাৰ কৰিছে । বিজ্ঞানীসকলে চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুৰ ওচৰত থকা কিছুমান গভীৰ ক্ৰেটাৰৰ (গহ্বৰ) তলত পানীৰ বৰফ থকাৰ শক্তিশালী সংকেত লাভ কৰিছে । ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)ৰ চন্দ্ৰযান-২ অৰ্বিটৰৰ পৰা প্ৰাপ্ত তথ্যৰ আধাৰত এই আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে ।

বিজ্ঞানীসকলে কিহৰ অধ্যয়ন কৰিছিল ?

এই অধ্যয়ন আহমেদাবাদৰ ফিজিকেল ৰিচাৰ্চ লেবৰেটৰীৰ বিজ্ঞানীসকলে কৰিছে । তেওঁলোকে চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুত অৱস্থিত সেইবোৰ ক্ৰেটাৰৰ অধ্যয়ন কৰিছিল, য’ত কেতিয়াও সূৰ্যৰ পোহৰ নপৰে । এই স্থানসমূহক পাৰ্মানেন্টলি শ্বেড’ড ৰিজন অৰ্থাৎ চিৰদিন ছাঁত থকা অঞ্চল বুলি কোৱা হয় । ইয়াত উষ্ণতা মাইনছ ২৪৮ ডিগ্ৰী চেলচিয়াছলৈকে হ্ৰাস পায়, যাৰ ফলত বৰফ দীৰ্ঘদিন ধৰি সুৰক্ষিত হৈ থাকিব পাৰে ।

এই আৱিষ্কাৰত কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল ?

এই গৱেষণাত চন্দ্ৰযান-২ ৰ অৰ্বিটৰত সংলগ্ন হৈ থকা ডিউৱেল ফ্ৰিকুৱেন্সী চিন্থেটিক এপাৰচাৰ ৰাডাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল । এই বিশেষ ৰাডাৰখন চন্দ্ৰৰ পৃষ্ঠভাগ আৰু ইয়াৰ তলৰ স্তৰসমূহ অধ্যয়ন কৰিবলৈ সক্ষম । বিজ্ঞানীসকলে ৰাডাৰৰ পৰা পোৱা সংকেতসমূহ বিশ্লেষণ কৰি এনে চাৰিটা ক্ৰেটাৰ চিনাক্ত কৰিছে, য’ত পৃষ্ঠৰ তলত বৰফ থকাৰ সম্ভাৱনা আটাইতকৈ বেছি ।

গৱেষণাত নতুন প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ-

অধ্যয়নৰ সময়ত বিজ্ঞানীসকলে এক নতুন প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিছিল, যিয়ে ৰাডাৰৰ সংকেতসমূহ শিলৰ পৰা আহিছে নে বৰফৰ পৰা আহিছে, তাক ধৰা পেলোৱাত সহায় কৰিছিল । ইয়াৰ বাবে বৃত্তাকাৰ মেৰুকৰণ অনুপাত আৰু মেৰুকৰণৰ ডিগ্ৰী নামৰ দুটা পেৰামিটাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল ।

বিজ্ঞানীসকলে কি জনালে ?

বিজ্ঞানীসকলৰ মতে, ফষ্টিনি ক্ৰেটাৰৰ ভিতৰত থকা প্ৰায় ১.১ কিলোমিটাৰ বহল এটা সৰু ক্ৰেটাৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী দাবীদাৰ হিচাপে প্ৰকাশ পাইছে । ইয়াত এনে কিছুমান সংকেত পোৱা গৈছে যিয়ে পৃষ্ঠৰ তলত বৰফ থকাৰ দিশ থিৰাং কৰে ।

চন্দ্ৰত সঁচাকৈয়ে পানীৰ সংকেত পোৱা গৈছেনে ?

চন্দ্ৰত পানীৰ উপস্থিতি ভৱিষ্যতৰ মহাকাশ অভিযানৰ বাবে অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰা হৈছে । বিজ্ঞানীসকলৰ মতে, এই পানী খোৱাৰ বাবে, অক্সিজেন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ আৰু ৰকেটৰ ইন্ধন তৈয়াৰ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যাব । ই ভৱিষ্যতে চন্দ্ৰত দীৰ্ঘম্যাদী মানৱ অভিযান চলোৱাত সহায় কৰিব ।

শেহতীয়া বছৰবোৰত চন্দ্ৰৰ দক্ষিণ মেৰুটো বিশ্বজুৰি মহাকাশ অভিযানসমূহৰ বাবে এক বিশেষ আকৰ্ষণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছে । ভাৰতৰ চন্দ্ৰযান-৩ অভিযানে ২০২৩ চনত এই অঞ্চলৰ ওচৰত সফল অৱতৰণ কৰি ইতিহাস ৰচনা কৰিছিল । এতিয়া চন্দ্ৰযান-২ ৰ এই আৱিষ্কাৰ চন্দ্ৰত পানীৰ উপস্থিতিক বুজি পোৱাৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতৰ এক ডাঙৰ বৈজ্ঞানিক সাফল্য হিচাপে বিবেচিত হৈছে ।

মন কৰিবলগীয়া যে, ২০১৯ চনত চন্দ্ৰযান-২ ৰ লেণ্ডাৰখন যদিও সফলতাৰে অৱতৰণ কৰিব পৰা নাছিল, তথাপিও ইয়াৰ অৰ্বিটৰখনে আজিও কাম কৰি আছে আৰু ধাৰাবাহিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈজ্ঞানিক তথ্য প্ৰেৰণ কৰি আছে ।

লগতে পঢ়ক : মঙলৰ অতি কাষেৰে পাৰ হৈ গ’ল নাছাৰ ‘চাইকী’, প্ৰেৰণ কৰিলে ৰঙা গ্ৰহটোৰ বিৰল ছবি

চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিনৰ যোগান সন্দৰ্ভত সংস্থাটোৱে মস্কোত ৰাছিয়াৰ মহাকাশ সংস্থা ৰছকছমছৰ সৈতে কাৰিকৰী আলোচনাত মিলিত হয়

ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা চমুকৈ ইছৰোৰ ২০২৫-২৬ বৰ্ষৰ বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদন অনুসৰি, চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিনৰ যোগান সন্দৰ্ভত সংস্থাটোৱে মস্কোত ৰাছিয়াৰ মহাকাশ সংস্থা ৰছকছমছৰ (Roscosmos) সৈতে কাৰিকৰী আলোচনাত মিলিত হয় । বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদনখনত কোৱা হৈছে যে ইছৰোৰ বিষয়াসকলে বিতং কাৰিকৰী আলোচনাৰ বাবে মস্কো ভ্ৰমণ কৰিছিল আৰু ইঞ্জিনসমূহৰ বাবে এখন খচৰা চুক্তি বৰ্তমান অনুমোদন প্ৰক্ৰিয়াৰ অধীনত আছে ।

চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিন ভাৰতৰ ভৱিষ্যতৰ গধুৰ যান উৎক্ষেপণকাৰী বাহনসমূহৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰযুক্তি । ই পৰিশোধিত কেৰাচিন আৰু তৰল অক্সিজেনৰ সংমিশ্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰে, যি বৰ্তমানৰ ব্যৱস্থাতকৈ অধিক দক্ষতা আৰু প্ৰবল থ্ৰাষ্ট (thrust) প্ৰদান কৰে । এনে ইঞ্জিনৰ বিকাশ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিয়ে অধিক গধুৰ পেলোড আৰু মহাকাশৰ গভীৰ অভিযানৰ বাবে ভাৰতৰ উৎক্ষেপণ ক্ষমতা শক্তিশালী কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে ।

ইছৰোৱে মহাকাশ প্ৰযুক্তি আৰু অন্বেষণৰ ক্ষেত্ৰত নিজৰ আন্তৰ্জাতিক অংশীদাৰিত্ব সম্প্ৰসাৰিত কৰি থকাৰ সময়তে ৰাছিয়াৰ সৈতে এই সংযোগ স্থাপন হৈছে । যদিও ভাৰতে নিজাকৈ চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিন কাৰ্যসূচীৰ কাম চলাই আছে, ৰছকছমছৰ সৈতে সহযোগিতাই সময়সীমা ত্বৰান্বিত কৰাত আৰু জটিল প্ৰযুক্তিগত অভাৱসমূহ দূৰ কৰাত সহায় কৰিব পাৰে । বাৰ্ষিক প্ৰতিবেদনত চুক্তিখন চূড়ান্ত কৰাৰ বাবে কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়সীমা বা ইঞ্জিনসমূহ প্ৰদানৰ সময়সূচী উল্লেখ কৰা হোৱা নাই । অৱশ্যে, চলি থকা অনুমোদন প্ৰক্ৰিয়াই ইংগিত দিয়ে যে আলোচনা প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায় অতিক্ৰম কৰিছে ।

যোৱা বছৰৰ ২৮ মাৰ্চত এক বিবৃতিত ইছৰোৱে কৈছিল যে তেওঁলোকে ২০০০ kN উচ্চ থ্ৰাষ্টযুক্ত এটা চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিন বা তৰল অক্সিজেন/কেৰাচিন ইঞ্জিনৰ ডিজাইন আৰু বিকাশত অগ্ৰগতি লাভ কৰিছে, যিয়ে LVM3 উৎক্ষেপণ বাহনৰ চেমি-ক্ৰায়’জেনিক বুষ্টাৰ পৰ্যায়ক শক্তি প্ৰদান কৰিব । চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিন বিকাশ কাৰ্যসূচীৰ প্ৰথমটো ডাঙৰ সফলতা ২০২৫ চনৰ ২৮ মাৰ্চত অৰ্জন কৰা হৈছিল, যেতিয়া তামিলনাডুৰ মহেন্দ্ৰগিৰিত থকা ইছৰোৰ প্ৰপালচন কমপ্লেক্সত ইঞ্জিন পাৱাৰ হেড টেষ্ট আৰ্টিকলৰ (PHTA) প্ৰথমটো সফল ‘হট টেষ্ট’ সম্পন্ন হৈছিল ।

ইছৰোৰ লিকুইড প্ৰপালচন চিষ্টেম চেণ্টাৰে (LPSC) এই চেমি-ক্ৰায়’জেনিক প্ৰপালচন ইঞ্জিন আৰু পৰ্যায়টো বিকশিত কৰিছে । ২০০০ kN চেমি-ক্ৰায়’জেনিক ইঞ্জিনৰ (SE2000) দ্বাৰা চালিত SC120 পৰ্যায়টোৱে পেলোড বৃদ্ধিৰ বাবে LVM3-ৰ বৰ্তমানৰ মূল তৰল পৰ্যায় (L110) সলনি কৰিব আৰু ভৱিষ্যতৰ উৎক্ষেপণ বাহনসমূহৰ বুষ্টাৰ পৰ্যায়কো শক্তি যোগাব ।

মস্কো ভ্ৰমণ যোৱা এবছৰত ইছৰোৰ ব্যাপক আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্কৰ এটা অংশ । প্ৰতিবেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে যে মহাকাশ সংস্থাটোৱে মানৱ মহাকাশ উৰণ, উপগ্ৰহ নেভিগেচন, পৃথিৱী নিৰীক্ষণ আৰু সামৰ্থ্য বিকাশৰ দৰে ক্ষেত্ৰত একাধিক দেশ আৰু সংস্থাৰ সৈতে আলোচনা কৰি আছে । ৰাছিয়াৰ সৈতে ইছৰোৰ সহযোগিতা গ্ৰহ সম্পৰ্কীয় অভিযানসমূহলৈকো বিস্তৃত হৈছে । প্ৰতিবেদনত আলোকপাত কৰা হৈছে যে ভাৰতৰ পৰিকল্পিত শুক্ৰ অভিযানৰ বাবে ৰাছিয়াৰ মহাকাশ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানক এক অংশীদাৰ পেলোড প্ৰদানকাৰী হিচাপে বাছনি কৰা হৈছে আৰু এই সন্দৰ্ভত কাৰিকৰী আলোচনা চলি আছে ।

লগতে পঢ়ক : ইতিহাস সৃষ্টিলৈ আৰু এটা খোজ… সফলতাৰে সম্পন্ন গগণযানৰ দ্বিতীয়টো এয়াৰ ড্ৰপ টেষ্ট